March 28, 2020

धर्मको रक्षा गरौं, धर्मले हाम्रो रक्षा गर्छ

  7th August 2018 मा प्रकाशित

उमा महेश्वरी, भागवत वाचिका
कम उमेरमा भागवत वाचन गरेर उमा महेश्वरीले आफ्नो परिचय संसारभर फैलाएकी छन् । समाज सुधार र जीवनोपयोगी शिक्षाका लागि भागवत वाचन गरेको उनको भनाइ छ । देवघाटमा रहेको रामजानकी गुरुकुलमा संस्कृत शिक्षा र बाहिर व्यवस्थापन विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गर्दै गरेकी उमाले दर्जन स्थानमा भागवत वाचन गरिसकेकी छन् । उनको भनाइ छ, ‘लोभलालचमा परेर धर्म परिवर्तन गर्नु हुँदैन, धर्मको रक्षा हामीले ग-यौं भने धर्मले हाम्रो रक्षा गर्छ ।’ यिनै सेरोफोरोमा उमासँग कुमार राउतले गरेको गरेको कुराकानी :

० भागवत किन सुन्नु सुनाउनू ?
– भागवत सुनेपछि जीवनमार्गलाई सरल बनाउन मद्दत गर्छ । यसले मोक्ष प्राप्त हुन सजिलो हुन्छ । विशेष गरी पितृ तरेका छैनन् भने भागवतको अध्ययनबाट तार्न सकिन्छ भनिन्छ ।

० यसमा प्रमाणित तथ्य त छैन नि ?
– यी कुराहरू त्यो समयमा विद्वानले टाइम पास गर्न लेखेका होइनन् होला । जीवन मार्गदर्शनलाई सजिलो बनाउन धेरै अध्ययन र अनुसन्धानपछि १८ पुराण लेखिएको हो । त्यसमध्ये भागवत आठौं सर्वश्रेष्ठ पुराण हो ।

० एक सातासम्म पलेंटी मारेर कथा सुन्नू ?
– भनाइ छ नि, कर्म गर्न धर्म छाड्नु हुँदैन । प्रवचन सुन्नुपर्छ भन्ने मात्र होइन, आफूले अध्ययन गरियो भने पनि हुन्छ । पुस्तकमा भएका ज्ञान हासिल गर्नु र पुस्तकको अध्ययन जीवनोपयोगी बनाउनु पहिलो कुरो हो ।

० भागवत सुन्न नयाँ पुस्ताले पनि रुचाउँछन् ?
– कस्तो संस्कारमा हुर्किएको छ, त्यो महत्वपूर्ण हो । हामीले नयाँ पुस्तालाई कस्तो शिक्षा दिएका छौं, त्यसैमा निर्भर रहन्छ । अहिले हामीले अध्ययन गरिरहेको गणित, अर्थशास्त्रलगायतका विषय वेदको सानो अंश मात्र हो । यस्तो पुस्तकको ज्ञान हासिल गर्नुपर्छ भन्ने संस्कार हामीले बसाउनुपर्छ ।

० सारमा हामीले पुस्तकबाट के बुझ्नुपर्छ ?
– राम्रो काम गर्नु, पाप गर्नु हुँदैन । सोच र चिन्तन सिर्जनशील बनाउनुपर्छ । जानीनजानी गल्ती हुन्छन्, त्यसको प्रायश्चित गर्नुपर्छ । सरल जीवनयापनका लागि विभिन्न विम्ब दिएर पुस्तकमा स्रोतालाई बुझाउने प्रयास गरिएको छ ।

० कुन उमेर समूहले सुन्दा राम्रो हुन्छ ?
– यसमा उमेर समूह हुँदैन, तर विशेष गरी बाल्यवस्थादेखि नै सुनियो भने यसको सार्थकता होला । वृद्धा अवस्थामा सुन्नु भनेको टाइमपास मात्र हो ।

० किन बाल्यकालमै सुन्नु ?
– जो राजनीतिमा इच्छा राख्छ, उसले महाभारत अध्ययन गर्नुपर्छ । महाभारतमा राजनीतिमा कस्ता छलछाम हुन्छन्, राज्यसत्ताले कसरी दम्भ देखाउँछ भन्ने कुरा सिक्न पाइन्छ । त्यो शिक्षा राजनीतिज्ञका लागि एउटा पाठ हो । समस्या आइलाग्यो भनेर इज्जत फालेर हिँड्ने होइन, समाधानको कला सिक्न पाइन्छ ।

० भागवत वाचन गर्नुहुन्छ ?
– हो, सार्वजनिक रूपमा मैले अहिलेसम्म झन्डै दर्जनजति कार्यक्रममा भागवत वाचन गरेकी छु । दैविक संस्कार बसोस्, जातीय भेदभाव हटोस्, समाज सुधार होस् भनेर त्यस्ता कार्यक्रममा सहभागी हुन्छु ।

० कति भो वाचन गर्न थाल्नुभएको ?
– १७ वर्षको उमेरदेखि वाचन थालेकी हुँ । वाचन गर्न थालेको झन्डै पाँच वर्ष बढी भएछ ।

० वाचन गरेको शुल्क कति लिनुहुन्छ ?
– तोकिएको शुल्क छैन, स्वेच्छा हो । पैसाभन्दा पनि हाम्रो सनातनीय धर्म रक्षा र समाज परिवर्तनका लागि म यो क्षेत्रमा लागेकी हुँ । सिक्नेक्रममा छु, मेरो वाचन कलामा अझै निखार आउँदैछ ।

० संस्कृत अध्ययन गर्नुभएको हो ?
– गुरुकुलीय शिक्षासँगै म अहिले व्यवस्थापन विषयमा स्नातकोत्तर गर्दैछु । अध्ययन यसै वर्ष सकिन्छ ।

० संस्कृत शिक्षा किन नपढ्नू भएको ?
– दस कक्षासम्म बोर्डिङ स्कुल अध्ययन गरें, त्यसपछि व्यवस्थापन विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गर्दैछु । यो सँगै गुरुकुलीय शिक्षा पनि लिइरहेकै छु । दुवै शिक्षालाई सँगै अघि बढाइरहेकी छु ।

० कमर्स पढेर के बन्नुहुन्छ ?
– कमर्स पढेर बन्ने त बिजनेस लेडी नै हो, तर म के बन्छु अहिले भन्न सक्ने अवस्थामा छैन । शिक्षा लिँदै जाउँ, कहाँ पुगिन्छ पछि थाहा होला ।

० संस्कृत नै अध्ययन गरेको भए हुँदैन थियो ?
– गुरुकुलमा संस्कृत पनि अध्ययन गर्दैछु । गुरुकुलमा बसेकी छु, स्वेच्छाले संस्कृत अध्ययन गरिरहेकी छु ।

० कहाँ छ यो गुरुकुल ?
– चितवनको देवघाटमा । लोककल्याण सेवा प्रतिष्ठानले सञ्चालन गरेको श्रीराम जानकी बालिका गुरुकुल हो । यहाँ ४२ कन्या छन् । उनीहरूले यहीँ बसेर संस्कृत र अन्य शिक्षा हासिल गरिरहेका छन् ।

० कस्ता कन्याले गुरुकुलमा आश्रय पाउँछन् ?
– जात विशेषले प्राथमिकता पाउँदैन, अभिभावक गुमाएका वा कमजोर आर्थिक अवस्था र प्राकृतिक प्रकोपमा परेर असाय जीवन बिताइरहेका कन्याहरू छन् ।

० उनीहरूले कहिलेसम्म बस्न पाउँछन् ?
– कन्याले गुरुकुलको शिक्षालगायत बाहिर गएर पनि अध्ययन गर्न पाउँछन् । आफूले सकेसम्म अध्ययन गर्न पाउँछन् । उनीहरू विवाह गरेर जान चाहे भने जान सक्छन् । सिद्धान्ततः उनीहरू विवाह नहुन्जेल यहाँ बस्न पाउँछन् ।

० यसका लागि खर्च कसरी जुट्छ ?
– वार्षिक सदस्य हुनुहुन्छ, उहाँहरूले वर्षमा एकदिन यहाँका कन्यालाई खाना खुवाउनु हुन्छ । यी कन्याहरू धार्मिक कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन् । उनीहरू भजन कीर्तन, प्रवचन तथा धार्मिक कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन् । त्यसबाट प्राप्त आम्दानीलाई गुरुकुलले कोष बनाएको छ ।

० कस्तो परिवेशमा हुर्किनु भो ?
– विशेषतः आमा आध्यात्मिक स्वभावको हुनुहुन्छ । घरको वातावरण नै आध्यात्मिक बनेको छ । हजुरआमाको पालादेखि नै हाम्रो घरमा धार्मिक माहोल बनेको भनिएको छ ।

० यो परिवारको विशेष जोड ?
– जन्मभूमिको माया गर्दै सनातनीय धर्मको रक्षा हो । लोभलालचमा नपरी मातृभूमिलाई माया गर्दै हाम्रो मौलिक धर्मको रक्षा गरौं ।

० महिलालाई यो काममा सजिलो छ ?
– पहिला थिएन, अहिले भारतमा पनि धेरै महिला विद्वानहरूले प्रवचन दिनु हुन्छ । अहिले बालिकालाई पनि यस्तो काममा प्रोत्साहन गरिएको पाइन्छ । यद्यपि पुरुषवादी समाजमा महिलाको अस्तित्वलाई नकार्न खोज्नेहरू पनि हुन्छन् ।

० बालिकाको प्रवचन किन सुन्नु भन्दैनन् ?
– भन्दैनन्, गुरुहरूले गल्ती सुधार गरिदिनुहुन्छ, व्यक्ति र लिंगभन्दा पनि शिक्षा ग्रहण गर्नु हो । पछिल्लो समयमा चेतनाको स्तरसँगै लिंगीय विभेद कम हुँदै गएको छ ।

० के छ सन्देश ?
– धर्ममा गुण भएकाले नै मानव सर्वश्रेष्ठ प्राणी भएको हो । मातृभूमिको रक्षा गर्दै धर्मको रक्षा गरियो भने धर्मले हाम्रो पनि रक्षा गर्नेछ ।

प्रतिक्रिया